Η Τζέλα Βαρνάβα Σκούρα παρουσιάζει το βιβλίο "Αλφαβητάρι για μεγάλους" του Βένιου Αγγελόπουλου

Δευτέρα, 30 Δεκεμβρίου 2019

ΑΛΦΑΒΗΤΑΡΙ ΓΙΑ ΜΕΓΑΛΟΥΣ

Βένιος Αγγελόπουλος

Παρουσίαση Βιβλίου

Είναι χαρά μου που βρισκόμαστε σήμερα όλοι μαζί σε αυτόν τον τόσο φιλικό χώρο για  να καλωσορίσουμε το «Αλφαβητάρι για μεγάλους» που μας προτείνει  ο Βένιος.  Το διάβασα  αρχικά χωρίς την εκπληκτική εικαστική διάστασή που έφερε το έργο του  Αδριανού Αγγελόπουλου στο βιβλίο.  

Γοητεύτηκα από τον βιωμένο κόσμο που ξεδιπλωνότανε μπροστά μου μέσα από  24 πάρα πολύ μικρά κείμενα  (συμβουλευτικά, ερωτηματικά, αποφθεγματικά) και άλλα 24 μεγαλύτερα, μικρές ιστορίες και ποιηματάκια καμία φορά, συχνά με έντονα διαλογικά στοιχεία που σε προκαλούν να σκεφτείς να κάνεις αυθόρμητα  τα δικά σου σχόλια, σε κάνουν να χαίρεσαι το χιούμορ που τα διαπερνά όλα, τη διαύγεια της γραφής, τα λογικό-μαθηματικά παιχνιδίσματα και το κέφι  που εκπέμπουν για τη ζωή.

Ο Αδριανός με το δικό του βλέμμα ερμηνεύει και τοποθετείται, με απίστευτη λεπτότητα, κατασκευάζοντας μια εικονογραφία με τη γραφή  της λέξης “πυρήνα” για κάθε ένα από τα 24 μικρά κείμενα.

Οι  σχεδιασμοί του, κατά την άποψη μου, αντλούν από την παράδοση του πρωτογράμματος και από  στιλιστικά στοιχεία  της τυπογραφίας καλλιτεχνικών κινημάτων που σημάδεψαν το γύρισμα του19ου και τον 20ο αιώνα στην Ευρώπη. Συγκροτούν όμως ένα απόλυτα προσωπικό, θαυμαστό για ‘μένα, ιδίωμα που δίνει και μια πρόσθετη δυναμική στα μικρά κείμενα και στο βιβλίο συνολικά.

Θα κάνω μερικά σύντομα σχόλια σε ενδεικτικά παραδείγματα από τα πολύ μικρά κείμενα με τις εικόνες:

 

στο Α λοιπόν: 

Στην αριστερή σελίδα μια  πρώτη συμβουλή από τον Βένιο:

«Αν δεν μπορείς να πολεμήσεις ένα κακό, ασχολήσου με κάτι άλλο, μην το αφήσεις να σου κυριεύσει το μυαλό.»

Ναι... σκέφτομαι, αλλά και πολέμα το κακό για να αισθάνεσαι ελεύθερος. Έστω και αν δεν είσαι...

Ο Αδριανός έχει γράψει με τον ιδιαίτερο του τρόπο τη λέξη ‘άλλο΄.  Το ‘α’ είναι γεμάτο καρδούλες και δάφνες τα δυο ‘λ’ είναι σαν να έχουν υποκύψει, το ‘ο’ στέκεται πιο ουδέτερο. Είναι όμως εκείνες  οι παράλληλες γραμμές πίσω από το κάθε γράμμα που τα ψηλώνουν και, ίσως επειδή έτσι το θέλω, με κάνουν πιο αισιόδοξη..

 

στο Δ:

Μια αποφθεγματική πρόταση 

«Άλλοι δάσκαλοι αντλούν το   κύρος τους από την έδρα και άλλοι δίνουν στην έδρα κύρος.»

Μου έρχονται στο νου εκείνες οι δασκάλες και οι δάσκαλοι που άνοιξαν νέους ορίζοντες στη ζωή μου… Τι ωραίες μέρες….  κάποιοι ήταν και  στενοί φίλοι των γονιών του Βένιου φέρνω στο νου τη Μαρίκα Στρομπούλη στο γυμνάσιο, τον Reneκαι την BiancaZazzo στο Πανεπιστήμιο στο Παρίσι…

Όμως ο Αδριανός δεν αφήνει πολλά περιθώρια οι δάσκαλοι καμαρωτοί-καμαρωτοί γράμμα προς γράμμα με μετρήσεις και καταγραφές μοιάζει μόνο να ασχολούνται, περίκλειστοι στον εαυτό τους.

 Και άλλη μια αποφθεγματική φράση

 

στο Θ:

«Όταν η αμφισβήτηση θεσμοθετείται τότε γίνεται νέος κομφορμισμός.»

Τα δέσμια γράμματα του Αδριανού δεν είναι βαριά δεμένα. Ίσως και να τα καταφέρουν να δραπετεύσουν... Μακάρι

 

 στο Σ:

Άλλη μια αποφθεγματική φράση:

«Οι συμβουλές είναι καλές γι’ αυτούς που τις δίνουν.»

Εδώ ο Αδριανός είναι ακόμα πιο απόλυτος: φίδια που πετούν δηλητήριο φτιάχνουν τη λέξη συμβουλές 

 

 

 στο Ε και στο Λ:

 Λογικό-παράλογα παιχνιδίσματα     

 «Επανάληψη μήτηρ πάσης ανίας, ανία μήτηρ πάσης κακίας, άρα επανάληψη γιαγιά πάσης κακίας.»

Εγώ χαμογελάω,

ο Αδριανός όμως με τα επαναληπτικά αυστηρά στοιχεία στο σχεδιασμό των γραμμάτων παριστά τη λέξη επανάληψη με τρόπο που δεν αφήνει περιθώρια για αστεϊσμούς.

 

στο Λ:

«Ότι είναι σπάνιο είναι και ακριβό, το φθηνό αγνό λάδι είναι σπάνιο, άρα το φθηνό αγνό λάδι είναι ακριβό.»

Τα γράμματα που συνθέτουν τη λέξη λάδι είναι παραμυθένια και κάνουν τη λέξη να γελά μαζί μας.

 

 στο Ι:

Έχουμε ένα ερώτημα με την απάντησή του

« -Υπάρχει ισότητα στον κόσμο;

  -Βεβαίως! Μεταξύ τριγώνων...»

Ο Αδριανός συγκροτεί τη λέξη ισότητα με γράμματα και στολίδια γύρω από δύο άξονες δημιουργώντας έτσι, με τους δικούς του σχεδιασμούς πρόσθετες σχέσεις συμμετρίας και ισότητας .

Όμως η ισότητα είναι κυρίως πολιτική έννοια. Και οι διεκδικήσεις για ένα πιο δίκαιο, διαφορετικό κόσμο, δεν πρέπει να έχουν τέλος έστω και αν αυτός ο κόσμος δεν θα υπάρξει ποτέ.  

 Και άλλο ένα ερώτημα του Βένιου χωρίς απάντηση αυτή τη φορά

 

 στο Ψ:

 «Ο επαναστάτης μέσα στον κόσμο πρέπει να είναι σαν το ψάρι στο νερό ή σαν τη μύγα μεσ’ στο γάλα;»

Ποτέ σαν τη μύγα μεσ’ στο γάλα, σκέφτομαι, ο θάνατός της είναι βέβαιος και αποκρουστικός.  Ο Αδριανός ασχολείται μόνο με το ψάρι.

 

         =================================

 

 

Τα θέματα στις μικρές ιστορίες είναι πολλά και δεν ξεχωρίζονται εύκολα γιατί, όπως και στη ζωή τα πράγματα είναι πολυσύνθετα.  Ας δούμε μερικά παραδείγματα:

 

1. Τα παραμύθια σε σχέση με τη μητέρα με  το σχολείο και με τους άλλους ή Αφηγείται η σιωπή;

  στο Β και στο Γ:

  • στο Β  (To βάζο και το Α)

Ο Γιωργάκης είχε μια επιθυμία χωρίς τέλος για τα παραμύθια που του έλεγε ή του διάβαζε η μαμά του. Εκείνη όμως πότε-πότε δεν άντεχε άλλο και τότε συμβιβαστικά του έλεγε ένα σύντομο παραμύθι. Μια πρόταση σαν αρχή παραμυθιού που άφηνε μετέωρη τη συνέχεια.

«... -Μια φορά ήταν ένα βάζο κι έσπασε.

      -Και μετά;

      -Δεν έχει μετά αφού έσπασε

      Και τον έβαζε να κοιμηθεί.»

    Ο Γιωργάκης απογοητεύεται βέβαια, μα είναι αυτό παραμύθι; Δείχνει όμως  και κατανόηση γιατί αγαπάει και εμπιστεύεται τη μητέρα του που τόσα και τόσα παραμύθια του έχει πει.  Όμως δεν παύει να τον απασχολεί και να επεξεργάζεται ιδέες για ένα παραμύθι πιο μικρό από της μαμάς του... συνεχίζοντας πάντα να αναζητά τα μεγάλα παραμύθια  (ίσως και μέχρι σήμερα).  

 Μερικά χρόνια αργότερα στο νέο περιβάλλον του σχολείου, όπου τίποτα δεν τον φόβιζε, εκεί που τα παιδάκια μαθαίναν το ‘α’ και το ΄β’  που ήταν  αστεία πράγματα για τον μικρό Γιωργάκη, του ήρθε η ιδέα για το πιο σύντομο παραμύθι και ήθελε να τη δοκιμάσει . Στην ώρα των παραμυθιών όπου όποιο παιδάκι ήθελε σήκωνε το χέρι και η δασκάλα το έβγαζε να σταθεί μπροστά από τον πίνακα και να διηγηθεί το παραμύθι που ήθελε, σήκωσε και ο Γιωργάκης το χέρι, η δασκάλα τον έβγαλε  και εκείνος είπε πως θα πει το παραμύθι

«...που το λένε το α:

-Α!»

Σιγή απέραντη και μετά τα παιδιά σκάσανε στα γέλια... Ποτέ δεν ξαναείπε το παραμύθι του ‘α’ στη σχολική του τάξη παρόλο που του το ζητούσαν τα παιδιά και ούτε ανταποκρίθηκε στην επιμονή τους να πει το παραμύθι του ‘βου’. Ένα είναι το πιο σύντομο παραμύθι. Τα είχε καταφέρει χωρίς καμία λέξη με ένα μόνο γράμμα.

Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι ποτέ δεν ξαναείπε ο Γιωργάκης το παραμύθι χωρίς λόγια, το παραμύθι του ‘α’.     

  • στο Γ   (Ο Γιώργος και το βραβείο ΠΠΣΠ)

 Λίγο καιρό αργότερα ο Γιωργάκης το είπε  σε διαγωνισμό Παρουσίασης του Πιο Σύντομου Παραμυθιού όπου επίσης είχε επιτυχία, αλλά σκεφτείτε το, προς μεγάλη έκπληξη του παρουσιάστηκε εκεί και κάτι με πλήρη σιωπή μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα και με κινήσεις που θα μπορούσαν να ερμηνευθούν και ως σωματοποιημένη παράσταση του ‘Α’ ... «...Το κοινό μούδιασε, κάποιοι χειροκρότησαν κάποιοι γιουχάρισαν, πολλοί μουρμούρισαν. Η κριτική επιτροπή αποσύρθηκε για να συσκεφθεί.». Ποιος θα πάρει το βραβείο;

Η κριτική επιτροπή συνεδριάζει ατέλειωτες ώρες. Θέματα πολλά τους απασχόλησαν: η αφήγηση, η μονάδα, το μηδέν και οι Αρχαίοι ημών πρόγονοι…. οι γνώμες διχάστηκαν, οι φωνές ακούγονταν παντού.  Όταν, μετά από ώρες, βγήκαν να ανακοινώσουν την απόφασή τους… η αίθουσα ήταν άδεια.

 Μήπως η γλώσσα του σώματος λέει και αυτή το δικό της παραμύθι που όμως το καταλαβαίνει κανείς όπως θέλει καταλήγοντας καμιά φορά στην ασυνεννοησία και στη φυγή;  

 

2. στο Π:  (Πως έγινε η προβοσκίδα του ελέφαντα)

 Στο Π,  ο Βένιος μας αφηγείται ένα μικρό παραμύθι το «Πώς έγινε η προβοσκίδα του ελέφαντα».  Είναι μια παραλλαγή του διάσημου παραμυθιού του Ράντγιαρντ Κίπλινγ «The elephant’ s child»,  (Το παιδί του ελέφαντα) και πρόκειται για μια αντιπαράθεση των ώριμων ιδεών του Βένιου, ενδεχομένως, όχι μόνο με τα πιστεύω του συγγραφέα του περίφημου ποιήματος «Αν»  αλλά και του ίδιου του Βένιου στην πρώτη εποχή των παραμυθιών.

 

3. στο Φ:  (Οι Φιλισταίοι)

έχουμε μια αναφορά στην ποίηση μέσα από τη συνάρθρωσή της  με τη μουσική.

Ο Βένιος με τους Φιλισταίους μας χαρίζει τη δική του απόδοση στα ελληνικά του ομώνυμου ποιήματος του διάσημου Γάλλου, γεννημένου στην Αλγερία, αντισυμβατικού ποιητή JeanRichepin, όπως το μελοποίησε υπέροχα ο GeorgeBrassens. Μιλά για τους άξεστους, εύπορους, πατεράδες και το πώς επιθυμούν να δουν τα παιδιά τους. Αλλά αντί να εκπληρωθούν οι ελπίδες τους και να τα δουν καλοξυρισμένους με κοιλίτσα Συμβολαιογράφους,  η Τιμωρία τους είναι πώς:

«.... Ξεφυτρώνουν στη γη

              Μια μέρα

              Ανεπιθύ-

            μητα παιδιά

          Πούνε  μαλλιά-

          δες ποιητές...»

 

Υπάρχει λοιπόν ελπίδα...

 

4. στο Θ:  (Η προσευχή στο Θεούλη)

Στο σχολείο και πάλι, ένα άλλο παιδάκι, ο Κωστάκης φθάνει στην Α’ δημοτικού  και ξέρει όχι μόνο τα γράμματα αλλά ξέρει ήδη να διαβάζει και να γράφει. Τον βάζει λοιπόν η δασκάλα να κάθεται με τα μεγαλύτερα παιδιά και να κάνει τα μαθήματά τους  για να μην βαριέται , και προφανώς για να μην  ενοχλεί και την ίδια.  Ανάμεσα στα άλλα στην πρωινή προσευχή τα παιδιά παρακαλούν τον Θεούλη να τα βοηθήσει να είναι καλά παιδιά και να μάθουν γράμματα.  Ο Κωστάκης με περίσσια λογική τολμά να ρωτήσει τη δασκάλα αν μπορεί να κάνει μια άλλη ευχή, μιας και ξέρει τα γράμματα εκείνος, για να μην πηγαίνει χαμένη η ευχή!

Η δασκάλα κεραυνοβολεί το παιδάκι με λόγια όχι από τη σοφία του Θεούλη αλλά από τους  Αρχαίους ημών προγόνους... και βέβαια δεν  έχει την ικανότητα να πει τίποτα για τη διαφορά ανάμεσα στο να ‘μάθει κανείς τα γράμματα’ και να ‘μάθει γράμματα’ με κάποιο τρόπο κατανοητό για το παιδί....   

«....και ο Κωστάκης μαζεύτηκε και δεν ξαναρώτησε.» μας λέει ο Βένιος.  

Κάπως έτσι,  πολλοί απ’  τους Κωστάκηδες σταματούν να κάνουν περίεργες ερωτήσεις.....

 

Υπάρχουν και άλλες μικρές ιστορίες από τη σχολική ζωή και κυρίως από τις ώρες του μαθήματος της Γεωμετρίας στις μεγαλύτερες τάξεις του σχολείου. Νομίζω πως σε πολλούς από εμάς θα ξυπνήσουν αντίστοιχες μνήμες που είναι κατά κάποιο τρόπο και το αλάτι της σχολικής μας ζωής. Ενδεικτικά, 

 

4. στο Σ:

Έχουμε την αφήγηση για   «Το τρίγωνο ΣΕΞ»

Βρισκόμαστε μπροστά σε σκανδαλιστικές-σκανταλιές, παιχνιδίσματα όπου ο Αντώνης εισήγαγε το ΣΕΞ στο μάθημα της Γεωμετρίας! Διαβάζουμε για το πώς αντέδρασαν οι συμμαθητές και πώς ο Καθηγητής. Εκείνος δεν θα καταλάβει ποτέ ότι τα Μαθηματικά είναι παιχνίδι  –βασικό στοιχείο στον τρόπο που τα αντιλαμβάνεται ο Βένιος.  

 

5. στο Κ:  (Κρίτων και Σωκράτης)

Στο Κ θα συναντήσουμε έναν μεγάλο δάσκαλο

Θα συναντήσουμε τον Κρίτωνα και τον Σωκράτη στον περίφημο διάλογο όπου ο Κρίτων του παρουσιάζει το σχέδιο που έχει ετοιμάσει για τη φυγάδευσή του από τη φυλακή.

Η ζωή είναι ωραία και αξίζει να τη ζεις, λέει ο Κρίτων στον Σωκράτη.

Ο Σωκράτης δεν δέχεται, όπως όλοι ξέρουμε.  Χιλιάδες σελίδες έχουν γραφτεί για αυτή την απόλυτα νομιμόφρονα στάση του που έρχεται σε αντίθεση με τα πιστεύω όλης του της προηγούμενης ζωής. Η αντίφαση παραμένει, απ’ όσο γνωρίζω, άλυτη από τους κλασικούς μελετητές.  Στο αλφαβητάρι όμως έχουμε μια εντελώς νέα ευρηματικότατη οπτική, και μάλιστα εκφρασμένη από τα ίδια τα χείλη του Σωκράτη: ανάμεσα στα άλλα η σεξουαλικότητα προβάλλεται ως κινητήρια δύναμη για μια ζωή που αξίζει κανείς να τη  ζει!    

7. στο Ι:   (Ίαμβοι για την Πατάτα !)

Βρίσκουμε εδώ δύο εντελώς άσχετα στοιχεία, μια γάτα και το όνομά της ‘Πατάτα’ σχηματίζουν ένα ποιηματάκι με τέσσερα στιχάκια που επαναλαμβάνονται χωρίς τέλος.

Μου θυμίζει το παλιό «Ο παπάς είχε μια γάτα» που με την αυξανόμενη ταχύτητα στην επανάληψη της απαγγελίας γινόταν τελικά γλωσσοδέτης και τότε έφτανε το τέλος με γέλια,

χωρίς κανένα νόημα

 

8. στο Ρ:   (Η Διαθήκη του Ρασίντ)

Είναι μια ιστορία αίνιγμα που νομίζω πως μου την  είχαν πει πριν από πολλά χρόνια και δεν είχα βρει τη λύση. Ούτε αυτή τη φορά τη βρήκα αλλά ευτυχώς μας τη λέει ο Βένιος. Όμως γιατί είναι τόσο δύσκολη η λύση; Είμαστε νομίζω εθισμένοι τόσο πολύ σε κάποιες τυποποιημένες εκδοχές ως προς τις κοινωνικές σχέσεις ώστε να  λειτουργούμε μέσα στα σχήματα που μας έχουν δημιουργηθεί, πολλές φορές μη προσέχοντας διαφοροποιήσεις οι οποίες όμως αποδεικνύονται σημαντικότατες στη συνέχεια, όπως στην περίπτωση της διαθήκης του πλούσιου Άραβα Ρασίντ, και των όρων που θέτει στους γιους του ώστε ένας να επικρατήσει και να τον κληρονομήσει.

Ίσως όσα είπα να σας βοηθήσουν να βρείτε τη λύση... και θα αισθανθείτε, είμαι σίγουρη, πολύ ωραία. 

 

9. στο Ω: Ωριγένης και το μπλόξιδο)

Έχουμε  έναν απίστευτο διάλογο ανάμεσα σε ένα ζευγάρι που φέρουν ονόματα από ακραία αντιθετικούς χώρους, τον Ωριγένη και την Υπατία. Τους παρακολουθούμε να συνομιλούν γύρω από μια επιγραφή στην οποία εμπλέκεται και το ξίδι. Ο συνδυασμός είναι για εμένα σπαρταριστός.

Δεν θα σας πω περισσότερα... είμαι σίγουρη πως θα είναι μεγάλη απόλαυση για σας όπως ήταν και για μένα να το κρατήσετε στα χέρια σας το «Αλφαβητάρι για μεγάλους» του Βένιου, που γίνεται ακόμα πιο ξεχωριστό  με τις εικαστικές ερμηνείες του Αδριανού, να το κοιτάξετε, να το διαβάσετε και να ξαναγυρίσετε σ’ αυτό ξανά και ξανά...    

 

Τζέλα Βαρνάβα Σκούρα

20.12.2019

 

 

Αφήστε το σχόλιό σας