Ιωαννίδης – Μελά: Το ζευγάρι επιστημόνων που βρέθηκε στην Πάτρα το 1924 για την αντιμετώπιση της πανώλης

Η Χριστίνα Φίλιππα συγγραφέας του βιβλίου «Γεώργιος Σπ. Ιωαννίδης (1893-1953) - Ζωή Μελά-Ιωαννίδη (1898-1996) Πρωτοπόροι επιστήμονες στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ» μιλά στο thebest

Την ιστορία δύο επιστημόνων, που ο καθένας με τον δικό του τρόπο συνδέθηκε με την Πάτρα και την Αχαΐα, καταγράφει η Χριστίνα Φίλιππα στο βιβλίο της «Γεώργιος Σπ. Ιωαννίδης (1893-1953) - Ζωή Μελά-Ιωαννίδη (1898-1996) Πρωτοπόροι επιστήμονες στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ», το οποίο παρουσιάζεται στην Πάτρα στις 16 Οκτωβρίου.

Ο γιατρός  Γεώργιος Ιωαννίδης ήταν από το Αίγιο και η Ζωή Μελά, κόρη του Παύλου Μελά και της Ναταλίας Δραγούμη, χημικός. Λίγο μετά τον γάμο τους , το 1924 ο Γ. Ιωαννίδης καλείται να έρθει στην Πάτρα για την αντιμετώπιση της επιδημίας της πανώλης. Το γαμήλιο ταξίδι αναβάλλεται και η Ζωή Μελά τον ακολουθεί.

Η ερευνήτρια και συγγραφέας του βιβλίου μιλά στο thebest για το πώς η έρευνά της την οδήγησε σε αυτά τα δύο πρόσωπα, στα οποία και αφιέρωσε το βιβλίο της.

 Πώς φτάσαμε στο βιβλίο για τον Γεώργιο Ιωαννίδη και τη Ζωή – Μελά – Ιωαννίδη; Τι σας ώθησε στην έρευνα για αυτούς και γιατί θελήσατε να καταγράψετε τη διαδρομή τους;

«Αρχικά δεν είχα πρόθεση να γράψω βιβλίο. Ξεκίνησα να ερευνώ για τη Ζωή Μελά καθώς εδώ και πολλά χρόνια  στα ερευνητικά μου ενδιαφέροντα είναι η αναζήτηση στοιχείων για τις πρώτες γυναίκες που γράφτηκαν στο Ελληνικό Πανεπιστήμιο από το 1890,  χρονολογία που εγγράφεται η πρώτη και μοναδική φοιτήτρια, έως το 1920. Εντυπωσιάστηκα όταν ανακάλυψα ότι ήταν η κόρη του Παύλου Μελά και της Ναταλίας Δραγούμη και εγγονή του πρωθυπουργού, Στέφανου Δραγούμη.  Γόνος δηλαδή της  αστικής τάξης της Αθήνας. Μου κέντρισε το ενδιαφέρον το γεγονός ότι  μία αστή θέλησε να σπουδάσει και κυρίως να εργαστεί αντί να παντρευτεί και να ασχολείται με φιλανθρωπίες και βεγγέρες.!  Στην πορεία της έρευνας διαπίστωσα ότι ήταν παντρεμένη με τον Αιγιώτη γιατρό, Γεώργιο Ιωαννίδη και καθώς έχω οικογενειακούς  δεσμούς με το Αίγιο εντάθηκε ακόμα περισσότερο το ενδιαφέρον μου.  Μελετώντας εντυπωσιάστηκα από τις προσωπικότητές τους και το έργο τους. Στο δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας «Γιατί θέλησα να καταγράψω την ζωή τους» θα σας απαντήσω «επειδή η εποχή έχει τεράστια ανάγκη από ανθρώπους που καλλιεργούν την μνήμη»…

 Μιλήστε μας για βασικούς σταθμούς της πορείας τους.

«Σταθμός της πορείας τους ήταν, αναμφίβολα, η θητεία και το ερευνητικό τους έργο στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ. Όμως για τη Μελά, που υπήρξε πολυσχιδής προσωπικότητα, μπορούμε να αναφέρουμε ως σημαντικούς σταθμούς: Την συμμετοχή της στην ίδρυση το 1924 της «Ένωσης Ελλήνων Χημικών» στην οργάνωση της οποίας πρωτοστάτησε μαζί με επτά άνδρες συναδέλφους της, όπως, επίσης, την περίοδο της  προεδρίας της στο «Σύνδεσμο Ελληνίδων Επιστημόνων» στην Κατοχή  1942-44. Για όλους αυτούς τους «σταθμούς» υπάρχουν ξεχωριστά κεφάλαια στην έκδοση».

Στο βιβλίο κάνετε ιδιαίτερη  αναφορά στην «αποστολή» του Γ. Ιωαννίδη το 1924 στην Πάτρα και την Καλαμάτα για την αντιμετώπιση της πανώλης.

«Ναι, υπάρχει μεγάλο κεφάλαιο στο βιβλίο για την αποστολή του Ιωαννίδη στην Πάτρα και την Καλαμάτα το 1924, χρονιά που ξέσπασε επιδημία πανώλης (πανούκλας όπως είναι, επίσης, γνωστή). Με τον πρώτο θάνατο ενός εφήβου στην Πάτρα το, τότε, υπουργείο Υγιεινής έστειλε τον Ιωαννίδη για να εποπτεύσει και να συντονίσει το έργο για την εξάλειψη της ασθένειας. Στην Πάτρα υπήρχε μεγάλος καταυλισμός προσφύγων που είχαν εγκατασταθεί στην άλλοτε ένδοξη «μπαράκα» της Γεροκωστοπούλου, απ όπου ξεκίνησε η νόσος, καθώς οι συνθήκες διαβίωσης εκεί ήταν άθλιες. Στο βιβλίο αναφέρομαι στην Πάτρα της εποχής εκείνης, στις συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων όπως και τις συνθήκες στο τομέα της δημόσιας υγείας, της οποίας τα συσσωρευμένα προβλήματα έφερε με οδυνηρό τρόπο στην επιφάνεια η αρρώστια που ενέσκηψε. Επίσης υπάρχουν αναφορές σε προσωπικότητες της πόλης, το ρόλο και τις απόψεις τους και εκτενής αναφορά στον Πατρινό Τύπο».

Γιατί θεωρούνται από τους στυλοβάτες του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ;

«Το Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ (ΕΙΠ), για το οποίο υπάρχει ειδικό κεφάλαιο στο βιβλίο μου, ιδρύθηκε το 1920 και υπήρξε το μοναδικό κέντρο βιοϊατρικής έρευνας στην Ελλάδα μέχρι το 1977. Το «Ινστιτούτο» σήκωσε όλο το βάρος της δημοσίας υγείας της χώρας, σε ένα οικονομικά εξουθενωμένο κράτος που έχει να αντιμετωπίσει  τα κοινωνικά και υγειονομικά προβλήματα που αυξήθηκαν με την έλευση των προσφύγων της Μικρασίας και της Ανατολικής Θράκης. Οι λοιμώδεις ασθένειες μάστιζαν τον πληθυσμό.  Υπ΄ αυτές τις συνθήκες, το 1926, προσλαμβάνονται, ο Ιωαννίδης, ως Προϊστάμενος του Εργαστηρίου Μικροβιολογίας και Μυκητολογίας και η Μελά, στο Χημικό Εργαστήριο ως εκτελούσα καθήκοντα Διευθυντού Εργαστηρίου, θέσεις εξαιρετικά υπεύθυνες. Όσοι στελέχωσαν το «Ινστιτούτο» εκείνους τους χαλεπούς καιρούς ήταν ολιγάριθμοί και αποτέλεσαν τους στυλοβάτες του διότι πρόσφεραν τεράστιο, πρωτοποριακό ερευνητικό έργο, δουλεύοντας με πραγματική αυταπάρνηση».

Επειδή οι πολύπλευρες διαστάσεις ανθρώπων και γεγονότων χρειάζεται για να κατανοηθούν, ίσως και για να εκτιμηθούν να εξετάζονται σε σχέση με τα δεδομένα της εποχής τους, ως μία από τις πρώτες γυναίκες που σπούδασαν Χημεία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ποιες δυσκολίες αντιμετώπισε η Ζωή Μελά;

«Η Μελά και οι γυναίκες της εποχής της αντιμετώπιζαν πολλά προβλήματα μεγαλώνοντας σε μία πατριαρχική κοινωνία που αταλάντευτα πίστευε ότι νομοτελειακά ο ρόλος των κοριτσιών είναι της οικοδέσποινας και της μητέρας. Οι υποψήφιες φοιτήτριες αντιμετώπιζαν μεγάλες δυσκολίες διότι δημόσια γυμνάσια θηλέων δεν υπήρχαν μέχρι το 1917 και η προετοιμασία στα Παρθεναγωγεία, που μόνο εκεί είχαν πρόσβαση όσα κορίτσια ήθελαν να αποκτήσουν περισσότερες γνώσεις, ήταν ελλιπέστατη. Τα κορίτσια έπρεπε να κάνουν κατ΄οίκον μαθήματα για να συμπληρώσουν κενά σε μαθήματα που δεν διδάσκονταν στα Παρθεναγωγεία. Επίσης, οι επαγγελματικοί διέξοδοι, κυρίως για όσες επέλεγαν θετικές επιστήμες, ήταν ελάχιστες εκείνα τα χρόνια. Όσο για την Χημεία, ήταν σχεδόν άγνωστη και απαξιωμένη επιστήμη ακόμα και από τη βιομηχανία. Μεταξύ αυτών των υπαρκτών προβλημάτων γινόταν προσπάθεια να επιβληθεί ως επιστημονική η άποψη ότι η ενασχόληση  με τους κλάδους των μαθηματικών και φυσικών επιστημών εμπεριέχει κινδύνους για την υγεία και τις αναπαραγωγικές λειτουργίες των γυναικών. Αντιλαμβάνεστε τί σήμαινε η επιθυμία για σπουδές και το «χειρότερο» για εργασία.«Οι πρώτες φοιτήτριες ήταν οι πρωτομάρτυρες της γυναικείας ιδέας».

 «Φωτίστε» μας τις δύο αυτές προσωπικότητες σε σχέση με την εποχή τους.

«Ο Ιωαννίδης και η Μελά υπήρξαν δύο άνθρωποι οι οποίοι, λόγω των αστικών οικογενειακών τους καταβολών, το πιθανότερο θα ήταν να οδηγηθούν σε άλλες επιλογές τρόπου ζωής. Και οι δύο να έχουν κάνει «καλούς γάμους» και ο μεν Ιωαννίδης ως γιατρός να επιστρέψει στο Αίγιο και να κάνει τρυφηλή ζωή, η δε Μελά να τεκνοποιήσει και να ασχολείται με φιλανθρωπικά τέια και βεγγέρες, όπως οι περισσότερες κοπέλες της τάξης της».

Από πού αντλήσατε τα στοιχεία;

«Εκτός από τις βιβλιογραφικές πηγές, η προσωπική επαφή με την κόρη τους, Ναταλία Ιωαννίδη, ήταν καθοριστική.  Η ίδια ήταν, κυρίως, η επίσημη πηγή. Είχε ένα τεράστιο και πολύ καλά ταξινομημένο οικογενειακό αρχείο το οποίο πρόσφατα έχει δωρίσει στο Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ). Γνώρισα μία υπέροχη γυναίκα, με εξαιρετική μνήμη και λόγο, η οποία πρόθυμα μου παρείχε τις πληροφορίες που ήθελα για γεγονότα και πρόσωπα τα οποία συναντούσα στην πορεία της έρευνας αλλά και μου επιβεβαίωνε ή διέψευδε φήμες, για να μπορέσω να καταγράψω τις βιογραφίες δίχως μυθοπλασίες. ΄Όπως, για παράδειγμα, να αποκατασταθεί η αλήθεια σε μία παρανόηση που κυκλοφορεί επί πολλά χρόνια ότι ο Παύλος Μελάς αποκαλούσε την κόρη του Ζωή, με το χαϊδευτικό όνομα «Ζέζα». Όπως ισχυρίζεται η κόρη τους Ναταλία, η μητέρα της ποτέ δεν αποκαλούνταν χαϊδευτικά «Ζέζα» από τον πατέρα της ούτε από άλλο μέλος της οικογένειάς τους. Επίσης, την αλήθεια για το θρυλικό σπίτι της Κηφισιάς, που ο κόσμος το συνδέει με το Μακεδονικό Αγώνα, αλλά… η συνέχεια στο βιβλίο».

 Αν μπορούσατε να αναδείξετε ένα μόνο γεγονός από τη ζωή τους, το οποίο θα θέλατε να γνωρίζουν σήμερα οι νέοι επιστήμονες, ποιο θα ήταν και γιατί;

«Αυτό που θα ήθελα να γνωρίζουν οι νέοι επιστήμονες είναι αυτό που οι ίδιοι πίστευαν και έκαναν πράξη ζωής.Την επιστημονική ακεραιότητα, σε συνδυασμό με το ήθος της προσφοράς. Επίσης, να μη περιορίζονται αποκλειστικά στις γνώσεις του επιστημονικού τους πεδίου αλλά να «ανοίγουν τα φτερά τους για πλατύτερες γνώσεις» όπως έλεγε η Μελά».

Πηγή: thebest.gr